Wycena firmy to proces ustalania wartości ekonomicznej przedsiębiorstwa na określony dzień, z uwzględnieniem jego majątku, wyników finansowych, perspektyw rozwoju oraz ryzyka prowadzonej działalności. Profesjonalna ekspertyza nie polega wyłącznie na podsumowaniu aktywów i zobowiązań. Jej zadaniem jest ustalenie wartości, którą można uzasadnić na podstawie danych finansowych, analizy rynku i odpowiednio dobranej metodologii.
Jak przebiega wycena przedsiębiorstwa? Proces obejmuje ustalenie celu wyceny, zgromadzenie dokumentów, analizę sytuacji finansowej i majątkowej, wybór metod wyceny, wykonanie obliczeń oraz sporządzenie końcowej opinii.
W praktyce właściciele firm najczęściej potrzebują wyceny przed sprzedażą przedsiębiorstwa, podziałem majątku po rozwodzie, wykupem udziałów wspólnika, wniesieniem aportu albo rozpoczęciem postępowania sądowego.
Nie ma przy tym znaczenia, czy przedsiębiorstwo zatrudnia trzy osoby, czy kilkuset pracowników. Każda działalność posiada określoną wartość, choć jej ustalenie wymaga dopasowania metod do rzeczywistego modelu biznesowego.
Od czego rozpoczyna się proces wyceny przedsiębiorstwa?
Pierwszym etapem nie jest analiza bilansu, lecz określenie, dlaczego przedsiębiorstwo ma zostać wycenione.
Cel wyceny wpływa na zakres opracowania, przyjęty standard wartości, datę wyceny i sposób interpretacji danych.
Przykładowo przedsiębiorca przygotowujący się do sprzedaży działalności chce wiedzieć, jaką cenę może uzasadnić w negocjacjach z inwestorem. Natomiast wspólnik występujący ze spółki może potrzebować ustalenia wartości przysługujących mu udziałów.
Inny problem pojawia się podczas rozwodu, kiedy trzeba ustalić wartość przedsiębiorstwa lub praw majątkowych wchodzących w skład rozliczanego majątku.
Jeszcze inne założenia mogą obowiązywać przy likwidacji firmy, gdy kluczowe stają się możliwości sprzedaży jej aktywów i zaspokojenia zobowiązań.
Dlatego przed rozpoczęciem wyceny ustala się przede wszystkim:
- Co jest przedmiotem wyceny – całe przedsiębiorstwo, udziały w spółce czy zorganizowana część firmy?
- Jaki jest cel ekspertyzy?
- Na jaki dzień ma zostać określona wartość?
- Czy zakłada się kontynuację działalności, czy jej zakończenie?
- Jakie dokumenty finansowe są dostępne?
- Kto będzie odbiorcą opracowania – właściciel, inwestor, sąd, syndyk czy inny podmiot?
Odpowiedzi na te pytania pozwalają wyznaczyć rzeczywisty zakres prac.
Etap 1. Zebranie dokumentów potrzebnych do wyceny firmy
Przedsiębiorcy często zakładają, że do wyceny niezbędne są wyłącznie bilans i rachunek zysków i strat. Tymczasem dokumentacja finansowa jest jedynie punktem wyjścia.
W zależności od formy działalności i celu ekspertyzy analizie mogą podlegać:
- sprawozdania finansowe za ostatnie lata;
- księgi rachunkowe lub podatkowe ewidencje przychodów i kosztów;
- zestawienia środków trwałych, zapasów i wartości niematerialnych;
- informacje o kredytach, leasingach oraz innych zobowiązaniach;
- umowy z najważniejszymi kontrahentami;
- struktura zatrudnienia i koszty osobowe;
- dokumenty dotyczące znaków towarowych, patentów i oprogramowania;
- informacje o należnościach, przeterminowanych płatnościach i sporach;
- prognozy finansowe oraz plany rozwoju.
Wycena małej jednoosobowej działalności gospodarczej nie musi wymagać takiego samego zakresu dokumentów jak wycena spółki prowadzącej kilka oddziałów.
Przykładowo, w niewielkiej firmie usługowej kluczowymi informacjami mogą być przychody, koszty, liczba stałych klientów i wysokość wynagrodzenia właściciela.
Z kolei w przedsiębiorstwie produkcyjnym większe znaczenie mogą mieć park maszynowy, poziom zapasów, zobowiązania i zdolność do realizacji przyszłych zamówień.
Co zrobić, gdy firma nie posiada pełnej dokumentacji?
W niektórych przypadkach możliwe jest wykorzystanie danych zastępczych, np. ewidencji sprzedaży, wyciągów bankowych, dokumentów podatkowych czy potwierdzonych informacji o transakcjach. Zakres ich wykorzystania musi jednak zostać uzasadniony, a ograniczenia wiarygodności danych wskazane w opinii.
Etap 2. Analiza sytuacji finansowej przedsiębiorstwa
Po zebraniu dokumentacji następuje ocena ekonomicznej kondycji firmy.
Nie chodzi wyłącznie o sprawdzenie, czy przedsiębiorstwo osiągnęło zysk w ostatnim roku. Istotne jest ustalenie, czy wyniki mają charakter powtarzalny i czy działalność będzie zdolna generować dochody w przyszłości.
W analizie finansowej bada się przede wszystkim przychody, koszty działalności, rentowność, zadłużenie, płynność finansową oraz zapotrzebowanie na kapitał obrotowy.
Przykładowo spółka może wykazywać wysoki zysk księgowy, ale jednocześnie posiadać znaczną wartość przeterminowanych należności. W takiej sytuacji należy ocenić, czy przychody rzeczywiście przekładają się na przepływy pieniężne.
Istotne są również zdarzenia jednorazowe.
Jeżeli przedsiębiorstwo sprzedało nieruchomość, a uzyskany przychód istotnie podniósł wynik finansowy, nie można automatycznie zakładać, że podobny dochód będzie występował w kolejnych latach.
W ramach wyceny może być konieczna normalizacja wyników finansowych, czyli wyeliminowanie wpływu zdarzeń niepowtarzalnych i uwzględnienie kosztów odpowiadających normalnym warunkom prowadzenia działalności.
Dotyczy to również małych firm, w których wynagrodzenie właściciela, prywatne wykorzystanie składników majątku albo nierynkowe rozliczenia z podmiotami powiązanymi mogą wpływać na obraz rentowności.
Etap 3. Analiza majątku i wartości niematerialnych firmy
Przedsiębiorstwo może posiadać zasoby, których znaczenie ekonomiczne nie jest w pełni widoczne w sprawozdaniu finansowym.
Dotyczy to w szczególności marek, znaków towarowych, praw autorskich, oprogramowania, technologii, know-how i relacji z klientami.
Przykładowo firma prowadząca sklep internetowy może posiadać stosunkowo niewielki majątek rzeczowy, ale jednocześnie generować znaczące przychody dzięki rozpoznawalnej marce, zoptymalizowanej stronie WWW oraz wypracowanym kanałom sprzedaży.
W takim przypadku samo zsumowanie komputerów, wyposażenia i zapasów nie będzie wystarczającym sposobem ustalenia wartości przedsiębiorstwa.
Z drugiej strony firma transportowa posiadająca kilkanaście samochodów ciężarowych wymaga szczegółowej analizy wartości floty, jej stanu technicznego, finansowania i zobowiązań leasingowych.
Ważne jest również uniknięcie podwójnego uwzględnienia tych samych korzyści ekonomicznych. Jeżeli wartość marki jest już odzwierciedlona w prognozowanych przychodach przedsiębiorstwa, nie można automatycznie dodać osobnej wyceny marki do wartości firmy.
Dobór podejścia zależy zatem od charakteru działalności i sposobu, w jaki przedsiębiorstwo generuje wartość.
Etap 4. Wybór metody wyceny firmy
Jednym z najważniejszych elementów pracy eksperta jest wybór metodologii odpowiadającej celowi wyceny i specyfice przedsiębiorstwa.
Najczęściej wykorzystuje się trzy podejścia.
Metoda dochodowa – ile firma może zarobić w przyszłości?
Podejście dochodowe opiera się na założeniu, że wartość przedsiębiorstwa wynika z przyszłych korzyści ekonomicznych.
Jedną z powszechnie stosowanych metod jest DCF, czyli metoda zdyskontowanych przepływów pieniężnych.
W praktyce przygotowuje się prognozę wyników finansowych, określa przewidywane nakłady inwestycyjne i potrzeby kapitału obrotowego, a następnie uwzględnia ryzyko działalności poprzez odpowiednią stopę dyskontową.
Metoda dochodowa może mieć szczególne znaczenie dla firm usługowych, produkcyjnych i technologicznych, których wartość zależy przede wszystkim od zdolności do generowania przyszłych dochodów.
Metoda majątkowa – ile warte są aktywa przedsiębiorstwa?
Z kolei metoda majątkowa koncentruje się na wartości składników majątku i zobowiązań.
W zależności od przypadku można wykorzystać metodę skorygowanych aktywów netto lub inne rozwiązania uwzględniające aktualną wartość posiadanych zasobów.
Podejście to bywa szczególnie przydatne w firmach posiadających istotne aktywa materialne oraz w określonych sytuacjach likwidacyjnych.
Trzeba jednak pamiętać, że wartość majątkowa przedsiębiorstwa nie musi odpowiadać wartości biznesu jako funkcjonującej całości.
Metoda porównawcza – za ile sprzedawane są podobne firmy?
Podejście porównawcze wykorzystuje dane o podobnych przedsiębiorstwach i transakcjach.
W analizie można stosować odpowiednio dobrane mnożniki finansowe, takie jak EV/EBITDA, EV/EBIT czy P/E.
Nie można jednak zakładać, że dwie firmy działające w tej samej branży mają identyczną wartość w relacji do przychodów lub zysków.
Znaczenie mają również wielkość przedsiębiorstwa, jego zadłużenie, rentowność, poziom ryzyka i możliwości rozwoju.
Ostatecznie ekspert może zastosować jedną metodę lub kilka metod, przedstawiając uzasadnienie ich wyboru i znaczenia dla końcowej wartości.
Etap 5. Właściwe obliczenie wartości przedsiębiorstwa
Po przeprowadzeniu analiz następuje kalkulacja wartości.
W tym miejscu istotne staje się rozróżnienie między wartością całej działalności operacyjnej a wartością kapitału własnego przypadającego właścicielom.
Przykładowo przy metodach opartych na wartości przedsiębiorstwa (Enterprise Value) konieczne może być przejście od wartości działalności operacyjnej do wartości kapitału własnego poprzez odpowiednie uwzględnienie zadłużenia finansowego, środków pieniężnych oraz innych korekt.
Przykład uproszczony:
Załóżmy, że przedsiębiorstwo osiąga znormalizowany roczny EBITDA na poziomie 500 000 zł.
Przy czysto hipotetycznym mnożniku EV/EBITDA równym 4 wartość działalności operacyjnej wynosi 2 000 000 zł.
Jeżeli zadłużenie finansowe netto wynosi 400 000 zł, w uproszczonym przykładzie wartość kapitału własnego może wynieść 1 600 000 zł.
Nie oznacza to jednak, że każdy biznes osiągający EBITDA 500 000 zł jest wart 2 mln zł. Mnożnik musi zostać uzasadniony, a wynik wymaga uwzględnienia sytuacji konkretnego przedsiębiorstwa.
Przykład pokazuje również, dlaczego nie można utożsamiać wartości firmy z jej rocznymi przychodami ani automatycznie traktować wartości operacyjnej jako ceny udziałów.
Etap 6. Weryfikacja wyniku i analiza ryzyka
Rzetelna wycena powinna uwzględniać niepewność wynikającą z prognoz, ograniczeń danych i warunków rynkowych.
W zależności od zastosowanej metody można przeprowadzić analizę wrażliwości, pokazującą wpływ zmiany kluczowych założeń na wartość przedsiębiorstwa.
Przykładowo obniżenie prognozowanej marży operacyjnej albo zwiększenie kosztu kapitału może istotnie zmienić wynik wyceny DCF.
Warto też ocenić ryzyka związane z nadmierną koncentracją klientów, zależnością od właściciela, kończącymi się umowami, sporami sądowymi lub koniecznością przeprowadzenia kosztownych inwestycji.
W przypadku małej firmy szczególne znaczenie ma możliwość kontynuowania działalności po zmianie właściciela.
Jeżeli większość klientów współpracuje z przedsiębiorstwem wyłącznie ze względu na osobiste relacje z dotychczasowym właścicielem, należy rozważyć wpływ tego faktu na przyszłe przychody.
Etap 7. Sporządzenie końcowej opinii z wyceny firmy
Wyniki przeprowadzonych prac przedstawia się w opracowaniu, które powinno umożliwiać zrozumienie sposobu ustalenia wartości.
Raport z wyceny przedsiębiorstwa zazwyczaj obejmuje opis przedmiotu i celu wyceny, datę wyceny, źródła informacji, analizę ekonomiczno-finansową, przyjęte założenia, opis metodologii, obliczenia i wnioski.
W zależności od celu możliwe jest sporządzenie pełnej wyceny, wyceny uproszczonej lub kalkulacji wartości. Zakres takich opracowań nie jest tożsamy i powinien zostać uzgodniony przed rozpoczęciem prac.
Ważne, aby opinia przedstawiała nie tylko końcową kwotę, ale również argumenty uzasadniające jej przyjęcie.
Ma to szczególne znaczenie w sporach dotyczących wartości udziałów, podziału majątku czy rozliczeń pomiędzy wspólnikami.
Prywatna ekspertyza może służyć przygotowaniu stanowiska strony i stanowić dokument przedkładany w postępowaniu. Nie jest jednak automatycznie równoznaczna z opinią biegłego powołanego przez sąd.
Ile trwa proces wyceny firmy?
Czas realizacji zależy od dostępności dokumentacji, stopnia skomplikowania działalności oraz rodzaju potrzebnego opracowania.
W przypadku niewielkiego przedsiębiorstwa z uporządkowaną dokumentacją proces może przebiegać znacznie szybciej niż w spółce posiadającej wiele oddziałów i złożoną strukturę finansowania.
Jako biegły skarbowy KAS nr 87, Piotr Sulewski realizuje również wyceny małych i średnich przedsiębiorstw, w których przygotowanie ekspertyzy może zostać zaplanowane na około 10 dni od otrzymania kompletnej dokumentacji, zależnie od zakresu zlecenia.
Bardziej skomplikowane opracowania mogą wymagać dłuższego terminu, szczególnie gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia dodatkowych analiz majątkowych lub finansowych.
Najczęstszą przyczyną wydłużenia prac jest brak danych pozwalających na wiarygodne odtworzenie sytuacji ekonomicznej przedsiębiorstwa.
Ile kosztuje profesjonalna wycena przedsiębiorstwa?
Cena wyceny zależy od nakładu pracy potrzebnego do przygotowania rzetelnej ekspertyzy.
Nie istnieje jedna stawka właściwa dla wszystkich przedsiębiorstw.
W przypadku stosunkowo nieskomplikowanych wycen małych firm koszt usługi Piotra Sulewskiego może rozpoczynać się od około 3 500 zł netto.
Ostateczna cena jest uzależniona od przedmiotu wyceny, zakresu dokumentacji i celu opracowania.
Wycena jednoosobowej działalności gospodarczej prowadzącej niewielki punkt usługowy może wymagać innej liczby godzin pracy niż wycena spółki informatycznej posiadającej oprogramowanie, licencje i prawa autorskie.
Podobnie wycena na potrzeby wewnętrznych decyzji biznesowych może mieć inny zakres niż szczegółowa ekspertyza przygotowywana do sporu sądowego.
Przed rozpoczęciem współpracy warto ustalić, jaki dokument zostanie przekazany, jakie metody mają zostać wykorzystane, co obejmuje wynagrodzenie i jakie materiały musi dostarczyć przedsiębiorca.
Czy można wycenić firmę bez dużych przychodów lub przy stracie?
Tak. Ujemny wynik finansowy nie oznacza automatycznie, że przedsiębiorstwo nie ma wartości.
Spółka technologiczna może ponosić straty na etapie rozwoju produktu, ale jednocześnie posiadać wartościowe oprogramowanie, prawa autorskie, technologię i perspektywy przyszłych przychodów.
Z kolei przedsiębiorstwo generujące wysokie obroty może mieć niską wartość ze względu na słabą rentowność i duże zadłużenie.
Istotna jest zatem analiza sytuacji ekonomicznej jako całości.
W przypadku nierentownej firmy należy ustalić, czy istnieje realna możliwość poprawy wyników, jaką wartość przedstawiają jej aktywa oraz czy kontynuowanie działalności ma ekonomiczne uzasadnienie.
Kto wykonuje wycenę firmy i czy potrzebny jest biegły sądowy?
W Polsce wycena przedsiębiorstw jako taka nie jest czynnością zastrzeżoną wyłącznie dla rzeczoznawców majątkowych. Może ją wykonywać specjalista posiadający odpowiednie kompetencje w zakresie finansów, analizy przedsiębiorstw i metod wyceny.
Przy wyborze eksperta warto zweryfikować jego doświadczenie, zakres specjalizacji, sposób dokumentowania analiz i znajomość metodologii.
Piotr Sulewski jest biegłym skarbowym KAS nr 87 oraz biegłym sądowym zajmującym się między innymi analizą ekonomiczną, wyceną przedsiębiorstw, udziałów i wartości niematerialnych.
Przygotowuje ekspertyzy na potrzeby przedsiębiorców, wspólników, kancelarii oraz postępowań wymagających ustalenia wartości ekonomicznej określonych składników majątku.
Z perspektywy zleceniodawcy istotne jest, aby zakres opinii odpowiadał problemowi, który ma zostać rozwiązany, a metoda wyceny była możliwa do uzasadnienia.
Najczęstsze błędy popełniane podczas wyceny firmy
Pierwszym błędem jest utożsamianie wartości przedsiębiorstwa z wysokością rocznego obrotu. Firma osiągająca 5 mln zł przychodów nie musi być warta 5 mln zł.
Drugim problemem jest ignorowanie zadłużenia. Dwa przedsiębiorstwa osiągające zbliżone wyniki operacyjne mogą mieć zupełnie inną wartość kapitału własnego.
Trzecim błędem jest stosowanie przypadkowego mnożnika branżowego bez sprawdzenia jego adekwatności do analizowanej działalności.
Czwartym problemem bywa brak rozróżnienia pomiędzy wartością majątku a wartością przedsiębiorstwa jako działającego biznesu.
Piątym jest przyjmowanie nierealistycznych prognoz finansowych, nieuwzględniających konkurencji, wzrostu kosztów czy niezbędnych inwestycji.
Wreszcie istotnym błędem jest sporządzenie wyceny bez jednoznacznego wskazania jej daty. Wartość ustalona na potrzeby rozliczenia sprzed kilku lat może istotnie różnić się od aktualnej wartości przedsiębiorstwa.
Pytania przedsiębiorców dotyczące procesu wyceny firmy
Czy wycena firmy wymaga wizyty eksperta w siedzibie przedsiębiorstwa?
Nie zawsze. W przypadku wielu przedsiębiorstw usługowych, handlowych i technologicznych analiza może zostać przeprowadzona na podstawie dokumentacji przekazanej elektronicznie. Wizja lokalna lub współpraca ze specjalistą od wyceny określonych aktywów może być potrzebna, gdy wymaga tego przedmiot wyceny.
Czy można wycenić jednoosobową działalność gospodarczą?
Tak. Wycena JDG może obejmować przedsiębiorstwo prowadzone przez osobę fizyczną, jego aktywa, zobowiązania, wyniki działalności i zdolność do generowania dochodów. Należy przy tym oddzielić wartość biznesu od elementów ściśle związanych z osobistą pracą właściciela.
Czy można wycenić firmę bez zgody wspólnika?
Samo sporządzenie prywatnej analizy jest możliwe, jeżeli ekspert dysponuje odpowiednimi i legalnie pozyskanymi danymi. Brak dostępu do pełnej dokumentacji może jednak ograniczać zakres oraz wiarygodność opinii. Uzyskanie określonych dokumentów i formalne wykorzystanie wyceny zależy od okoliczności sprawy.
Czy wynik wyceny oznacza cenę, za którą firma na pewno zostanie sprzedana?
Nie. Wartość oszacowana w ekspertyzie i faktycznie uzgodniona cena transakcyjna to odrębne pojęcia. Ostateczna cena może zależeć również od negocjacji, warunków finansowania, struktury transakcji i indywidualnych korzyści nabywcy.
Czy wycena przedsiębiorstwa ma termin ważności?
Wycena odnosi się do konkretnej daty. Nie istnieje jeden uniwersalny termin ważności wszystkich wycen przedsiębiorstw. Jeżeli zmieniły się wyniki finansowe, rynek lub przedmiot wyceny, może być konieczna aktualizacja opracowania.
Co powinno wynikać z dobrze przeprowadzonej wyceny?
Właściciel przedsiębiorstwa powinien otrzymać nie tylko określoną wartość, lecz przede wszystkim wyjaśnienie, skąd ta wartość wynika.
Ekspertyza ma pokazywać, które składniki majątku, wyniki finansowe, perspektywy rozwoju i czynniki ryzyka mają największy wpływ na wycenę.
To istotne zarówno przy sprzedaży przedsiębiorstwa, jak i podczas negocjowania rozliczenia wspólnika, przygotowywania podziału majątku czy oceny opłacalności reorganizacji.
Dobrze przeprowadzona wycena nie służy potwierdzeniu wartości oczekiwanej przez właściciela. Jej zadaniem jest przedstawienie wyniku możliwego do obrony na podstawie dostępnych danych, przyjętej metodologii i jasno określonych założeń.
Wartość firmy nie jest jedynie sumą jej aktywów ani wielokrotnością przychodów. Jest rezultatem analizy tego, co przedsiębiorstwo posiada, jakie dochody może generować i jakie ryzyka towarzyszą jego działalności.
